Historie: Aliénor d’Aquitaine

Door: Eida Groeneveld Uit: Drop 133 en 135 www.lesamisdedrop.fr

Toen ik in 2011 een huis vond iets buiten Beaumont du Périgord, realiseerde ik me al snel dat ik terecht was gekomen in een streek met een zeer roerige en interessante geschiedenis waarvan nog veel zichtbaar en tastbaar is. De vraag die zich aan mij opdrong was: wat deden die Engelse koningen hier om opdracht te kunnen geven tot de bouw van bastides, zoals de plaatsjes Beaumont, Molières, Lalinde etc.?

Ik dook in de geschiedenis en vond het antwoord op die vraag in de genealogie van de Engelse koningshuizen en hun huwelijkspolitiek. Ik raakte gefascineerd door de verhalen over Fransen die op de Engelse troon zaten, zocht verder en kwam op Willem II, Hertog van Normandië, die Engeland veroverde in 1066 en in Londen tot koning werd gekroond en daarna Willem de Veroveraar werd genoemd.

Deze Willem had een achterneef, Eduard de Belijder, die koning was van Engeland. Willem moet hem gekend hebben want deze Eduard verbleef geruime tijd in Normandië. Willem bracht hem in 1051 of 1052 een bezoek in Londen en Eduard (die kinderloos was) zou Willem daar beloofd hebben dat hij hem als koning van Engeland zou kunnen opvolgen. Maar toen in 1066 Eduard stierf, ging dat toch niet door. Een zekere Harold kreeg de kroon.

De slag bij Hastings

Willem wilde zijn aanspraken op de Engelse kroon echter doorzetten en verzamelde een leger en 700 schepen en toog naar de kust van Engeland. Dat leidde uiteindelijk tot de slag bij Hastings op 14 oktober 1066. Harold werd in die strijd gedood. Nog had Willem de buit niet binnen, want de Engelsen kozen Edgar Aetheling als koning. Willem trok naar Londen, stak de Theems over en nam de stad in. Op 25 december 1066 werd Willem de Veroveraar in de Westminster Abbey tot koning gekroond. En dat bleef hij tot zijn dood in 1087 onder de naam Willem I. Na hem hebben nog drie generaties uit dat Normandische Huis op de Engelse troon gezeten.

La Tapisserie de Bayeux

Als je Willem de Veroveraar hebt gevonden kom je automatisch terecht bij La Tapisserie de Bayeux, een schitterend geborduurd doek van 50 cm bij 70 meter dat het verhaal van Harold en Willem en de slag bij Hastings vertelt en dat in een van de drie musea in Bayeux in Normandië (14) hangt.

De eerste documentatie over het doek is van 1476, als een inventarisatie van de kunstschatten van de kathedraal van Bayeux “een heel lange en smalle tent met geborduurde afbeeldingen en teksten die de verovering van Engeland verbeelden” vermeldt.

In de XVIIIe eeuw schrijft een monnik dat het doek van 24 juni (St. Jan) tot la dédicace op 14 juli (herdenkingsfeest van de wijding van de kerk ) in het schip van de kerk wordt gehangen. In diezelfde eeuw wordt het doek beroemd. Er komen beschrijvingen en daardoor weten we hoe het er in de XVIIIe eeuw moet hebben uitgezien.

Er zijn geen bronnen die vertellen hoe het doek is ontstaan, maar alle onderzoekers zijn het er wel over eens dat het in de XIe eeuw gemaakt moet zijn en wel vrij snel na de overwinning van Willem in 1066.

Waarom in Bayeux?

Het doek zelf geeft antwoord op de vele vragen.

Odon de Conteville, een halfbroer van Willem, was bisschop van Bayeux en komt op het doek op centrale plekken twee keer met zijn naam voor en waarschijnlijk nóg twee keer. Hij ging mee naar Engeland, maakte de slag bij Hastings mee en overleefde die. Na de kroning van Willem benoemde die Odon tot graaf van Kent. Hij werd daardoor een rijk man en het is mogelijk dat hij opdracht gaf tot het maken van het doek. Ook is het waarschijnlijk dat het doek in Kent geborduurd is, want Kent stond bekend om de kwaliteit van het borduurwerk dat daar gemaakt werd.

De kathedraal van Bayeux werd vanaf 1049 herbouwd en op 14 juli 1077 ingewijd in aanwezigheid van onder andere Willem en zijn vrouw Mathilde. Vermoed wordt dat Odon de Conteville de schenker van het doek aan de kathedraal was bij die inwijding. Als dat zo is gegaan is het onwaarschijnlijk dat het doek later gemaakt is. Daarna kregen Odon en Willem om onbekende redenen ruzie en zette Willem Odon in 1082 0f 83 in Rouen gevangen en nam zijn bezittingen in beslag.

Wat zien we eigenlijk?

Een stripverhaal dat begint als koning Edward de Belijder nog in leven is, en 70 meter verder eindigt bij de dood van Harold. De tekst is in het latijn en geeft commentaar op wat we zien.

Het begint dus bij Edward de Belijder, afgebeeld met alle tekenen van een koning. Dan gaat Harold met zijn edelen te paard naar Bosham (een belangrijke havenplaats en bezit van Harolds vader) voor een jachtpartij. Harold heeft een valk op de hand en er rennen honden mee. We zien de kerk van Bosham, die voor een deel nog steeds bestaat. Er wordt gegeten en gedronken en er volgt een tocht over zee. Waarom? Waarheen? Het is niet bekend, maar ze hebben de wind in de zeilen (“vento plenis” zegt het doek).

En zo gaat het verder maar het voert te ver om alle scenes te beschrijven.

Vanaf scene 35 beginnen de voorbereidingen voor de strijd die bij Hastings zijn beslag krijgt.

We zien dat er bomen worden omgehakt om boten te bouwen, het getimmer aan de boten, het slepen van de boten naar zee en er gaan paarden, wapens en wijn mee. Het is bekend dat de overtocht plaatsvond in de nacht van 27 op 28 september 1066 en dat ze bij Pevenesae (Pevensey) aan land komen. In Hastings wordt voedsel gehaald en er wordt gekookt, bisschop Odon zegent het eten en drinken. Er wordt een kasteel gebouwd.

Bij scene 48 begint de strijd en deze eindigt bij scene 57 als Harold wordt gedood.

Nieuwsgierig geworden?

Namen, plaatsen, families, allemaal geschiedenis, maar wat blijft is het doek. Het hangt in het in een van de drie musea in Bayeux. Maar je kunt ook op YouTube veel vinden. Ik vond ‘the animated Bayeux tapestry’ het leukst. Een animatiefilmpje waar de boten varen, zeilen in de wind, paarden trappelen en de pijlen door de lucht vliegen. Een stripverhaal wordt tekenfilm.


 

We pakken het verhaal over de ‘tapisserie de Bayeux’ in het zomernummer van DROP weer op bij die vraag in de genealogie van de Engelse koningshuizen. Daar ligt het antwoord op mijn beginvraag: hoe het kwam dat Engelse koningen het hier in de 12e tot in de 15e eeuw voor het zeggen hadden.

 

Het was koning Edward I (1239-1307) uit het geslacht van de Plantagenets, die opdracht gaf tot de bouw van mijn dorp Beaumont-du-Périgord (1272). Edward I was de 5e generatie Plantagenets uit een Frans huis (Anjou) die op de troon van Engeland zat. Om te snappen hoe ze de Aquitaine in handen kregen, moeten we terug naar Edwards voorvader, Hendrik II, de 1e Plantagenet. We gaan dus terug in de geschiedenis naar het begin van de 12e eeuw.

Aliénor d’Aquitaine

Aliénor (of Eleonora, waarschijnlijk geboren in 1124) was de eerste dochter van Guilhem X (die zijn vader in 1127 zal opvolgen als Hertog van Aquitanië). Grootvader Guilhem IX was een levenskunstenaar, kruisvaarder, vrouwengek en dichter over liefde en lust. Zijn vrouw, Philippa van Toulouse, kon er echter op een gegeven moment niet meer tegen, verliet hem en trad in in het klooster van Fontevraud, iets ten noorden van Poitiers, de hofstad.

Zijn maîtresse werd binnengehaald en grootvader arrangeerde een huwelijk tussen haar dochter en zijn oudste zoon. In 1127 overleed grootvader en werd opgevolgd door Aliénors vader, Guilhem X.

In 1137 vertrok Guilhem X op pelgrimstocht naar Santiago de Compostella maar werd tijdens de reis ernstig ziek en overleed in Compostella op Goede Vrijdag 1137. Zowel zijn zoon als zijn vrouw waren al eerder overleden en Aliénor en haar zusje waren wees.

Louis VI

Maar haar vader had al eerder bij koning Louis VI ‘de Dikke’ het verzoek neergelegd om Aliénors belangen te beschermen en een goede huwelijkskandidaat voor haar te vinden.

Voor Louis VI was dit overlijden een politiek wonder; het hertogdom Aquitanië met de bijbehorende graafschappen en steden was de grootste, rijkste en machtigste feodale staat van Frankrijk. Controle over Aquitanië zou de koning de kans geven om een groot deel van Frankrijk werkelijk onder zijn gezag te brengen. Louis en zijn voorouders hadden alleen macht over het gebied rond Parijs en Orléans en de feodale vorsten vonden zichzelf gelijkwaardig aan de koning.

Louis aarzelde geen moment en besloot dat Aliénor met zijn zoon Louis moest trouwen. Zijn oudste zoon Philips, die hem zou opvolgen, was door een ongelukkige val van zijn paard overleden. Zijn tweede zoon, Louis, werd in de abdij van St Denis opgeleid om een rol in de kerk te spelen, maar moest nu dus klaar staan om zijn vader op te volgen.

Drie maanden later trouwt Aliénor met Louis VII in de kathedraal van Bordeaux. In augustus van datzelfde jaar sterft ook Louis de Dikke en Louis VII en Aliénor worden gekroond in Poitiers. Aliénor was 13 jaar, Louis 17.

In de huwelijkse voorwaarden werd vastgelegd dat áls Aliénor een zoon zou baren, het hertogdom Aquitanië onder de kroon zou vallen. Zo niet, dan bleef zij hertogin van dit gebied.

Het huwelijk was geen succes. Aliénor zou ooit gezegd hebben dat haar man ‘meer monnik dan koning’ was. Louis was gek op zijn jonge vrouw, maar Aliénor was minder enthousiast. Ze pasten gewoon niet goed bij elkaar. Aliénor was werelds, verwend, schrander en geïnteresseerd in het politieke spel, terwijl haar onhandige echtgenoot iemand was die leed aan religieuze zelfverloochening en een onbuigzame mening had.

Rond 1144, na 7 jaar huwelijk, krijgt Aliénor een miskraam, maar een jaar daarna bevalt ze van een dochter, Marie. In datzelfde jaar valt Edessa, een kruisvaardersstaat ten noorden van Aleppo (Syrië), in Moslimhanden en Louis besluit op kruistocht te gaan. Na de vele voorbereidingen wordt in 1146 in de basiliek van Vézelay afscheid genomen van de kruisvaarders; ook Aliénor gaat mee.

Louis ondernam de tocht als pelgrim en bleef weg bij zijn vrouw tijdens die lange zware tocht. Maar eindelijk in Antiochië (Turkije) aangekomen barstte Aliénor los. De heerser van Antiochië was een oom van haar, Ramon van Poitiers, een jongere broer van haar vader. De kronieken spreken van een ‘zeer mooie man, de mooiste prins op aarde, hoffelijk, charmant en een uitstekende gastheer’. Hij had ook belang bij een goede relatie met zijn gasten, want hij wilde Aleppo veroveren op de moslims. Aliénor was er voor om hem te helpen met hun leger, maar Louis was tegen, hij wilde naar Jeruzalem.

Een patstelling die ook hun huwelijk zou raken. En daar bovenop werd er wel heel erg veel geroddeld in de wandelgangen over de aard van de relatie tussen Aliénor en Ramon. Die twee hadden zoveel plezier met elkaar!

Aliénor weigert aanvankelijk mee te gaan naar Jeruzalem en geeft aan dat ze wil scheiden op grond van bloedverwantschap. Een argument dat in koninklijke en adellijke kringen vaak werd gebruikt bij scheidingen. Maar uiteindelijk reist ze mee en maken de echtgenoten als echte middeleeuwse toeristen een ‘grand tour’ door het heilige land. Het leger was inmiddels op weg terug naar huis.

Ook Aliénor en Louis besluiten na de paasviering van 1149 terug naar huis te gaan. Ze reizen ieder in hun eigen schip en na een zware tocht vinden ze elkaar weer in Italië. Tijdens een bezoek aan de paus in Rome komt de echtscheiding weer ter sprake, maar de paus weigert zijn toestemming te geven. Ook hoort Aliénor in Italië dat Ramon bij Aleppo op gruwelijke wijze om het leven is gekomen.

Henry

Ze zijn terug in Parijs en in 1150 baart ze weer een dochter, Alice.

En dan gebeurt het. Er komt een jongeman op bezoek aan het hof, Henry, Hertog van Normandië. Een jaar later is de wind in Rome gedraaid en wordt in een vergadering van bisschoppen op 21 maart 1152 besloten, dat het huwelijk van Aliénor en Louis ongeldig is op grond van bloedverwantschap. Aliénor vertrekt stante pede naar Poitiers.

Slechts acht weken en twee dagen na de uitspraak van de bisschoppen trouwt Aliénor met Henry. Aliénor is 28 jaar, Henry 19.

In Engeland zit Stefanus op de troon. Stefanus was een neef van Henry’s moeder Mathilde van Engeland, dochter van Hendrik I van Engeland. Hij had een zoon, Eustache, maar die overlijdt en Henry wordt formeel erkend als opvolger van Stefanus. Stefanus overlijdt in 1154 en op 19 december van datzelfde jaar worden Aliénor en Henry in Westminster Abbey gekroond tot koning en koningin van Engeland. In het koffertje van Aliénor zit de Aquitaine.

 

Nawoord

Geïntrigeerd door de titel tikte ik op Netflix ‘She-Wolves’ aan. Ik had geen idee, maar wat een verrassing. Het is een serie van de BBC waar Dr. Helen Castor op historische locaties de verhalen vertelt van vier middeleeuwse koninginnen van Engeland, w.o. Aliénor van Aquitanië. Ik kocht haar boek met dezelfde titel en genoot. Wat een vertelkunst en wat een interessante verhalen. Over deze Aliénor is natuurlijk veel meer te vertellen. Zo baarde ze in haar huwelijk met Henry vijf zonen en drie dochters en daarna speelde ze een belangrijke politieke rol in haar thuisland, de Aquitaine. Ze ligt begraven in Fontevraud-l’Abbaye (Maine-et-Loire), evenals haar man en zoon Richard (Leeuwenhart).

 

Verwante berichten